1. Thực tế: Cho vay tiền không giấy tờ: phổ biến nhưng dễ phát sinh tranh chấp
Trong đời sống hằng ngày, việc cho vay tiền giữa người thân, bạn bè, đồng nghiệp mà không lập giấy tờ là điều diễn ra rất phổ biến. Trong nhiều trường hợp, các bên tin tưởng nhau nên chỉ thỏa thuận miệng rồi chuyển khoản hoặc đưa tiền mặt mà không lập hợp đồng vay, không viết giấy nợ.
Chính vì sự tin tưởng này mà khi phát sinh tranh chấp, người cho vay thường rơi vào thế bị động:
- Bên vay không thừa nhận đã vay tiền, nhận tiền;
- Bên vay cố tình kéo dài, trốn tránh nghĩa vụ trả nợ;
- Hai bên mâu thuẫn về số tiền, thời hạn, lãi suất vì “không có gì làm chứng”.
Từ đó, hàng loạt câu hỏi được đặt ra:
- Không có hợp đồng vay, giấy vay tiền thì có đòi lại được tiền không?
- Trường hợp này có khởi kiện được không?
- Tòa án sẽ chấp nhận giải quyết hay từ chối vì thiếu giấy tờ?
- Cần chuẩn bị gì để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình trong trường hợp này?
Hãy cùng các Luật sư của YBS tìm hiểu quy định pháp luật hiện hành và hướng xử lý cụ thể trong trường hợp vay tiền không giấy tờ.
2. Vay tiền không giấy tờ có được pháp luật công nhận không?
Nhiều người cho rằng “việc vay mượn không có giấy tờ chứng minh thì pháp luật không bảo vệ”. Tuy nhiên, quan điểm này là chưa chính xác.
Theo Điều 119 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch dân sự có thể được xác lập bằng:
- Lời nói;
- Văn bản;
- Hành vi cụ thể.
Như vậy, pháp luật không bắt buộc hợp đồng vay phải được lập thành văn bản. Việc các bên chỉ thỏa thuận bằng lời nói hoặc thể hiện thông qua hành vi (như chuyển khoản, giao nhận tiền trước sự chứng kiến của người khác) vẫn có thể được công nhận là một giao dịch vay tài sản hợp pháp nếu không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
Điều 463 Bộ luật Dân sự 2015 quy định:
“Hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay; khi đến hạn trả, bên vay phải hoàn trả cho bên cho vay tài sản cùng loại theo đúng số lượng, chất lượng và chỉ phải trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định.”
Như vậy, pháp luật quan tâm đến bản chất thỏa thuận và việc giao nhận tiền, chứ không chỉ dựa vào hình thức “có giấy tờ hay không”.
Do đó, giao dịch vay tiền dù không lập thành hợp đồng, không có giấy tờ vẫn có thể được pháp luật công nhận, nếu các bên có đủ căn cứ chứng minh rằng quan hệ vay đã phát sinh trên thực tế.
3. Vay tiền không giấy tờ có đòi được không?
Cốt lõi của vấn đề không nằm ở chỗ “có giấy vay hay không”, mà ở chỗ người cho vay có chứng minh được bản chất giao dịch là cho vay và giữa các bên đã có hành vi giao nhận tiền.
Theo Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, mỗi bên đương sự có nghĩa vụ chứng minh cho yêu cầu của mình là có căn cứ và hợp pháp. Điều này có nghĩa, khi không có giấy vay, người cho vay phải chủ động thu thập, cung cấp các tài liệu, chứng cứ chứng minh:
- Có việc giao nhận tiền giữa hai bên;
- Bên nhận tiền thừa nhận đó là tiền vay;
- Đã đến hạn trả nhưng bên vay không thực hiện.
Nếu người cho vay có căn cứ chứng minh các nội dung trên, Tòa án vẫn có thể chấp nhận yêu cầu khởi kiện đòi nợ của người cho vay dù các bên không có hợp đồng vay hoặc các giấy tờ cho vay bằng văn bản.
4. Những loại chứng cứ có thể sử dụng khi không có giấy vay tiền
Trong thực tế, chứng cứ về quan hệ vay tiền không chỉ là giấy vay nợ. Luật sư YBS tổng hợp một số loại chứng cứ thường được Tòa án xem xét:
4.1. Tin nhắn, email, cuộc hội thoại thể hiện việc vay tiền
Đây là nguồn chứng cứ rất quan trọng trong thời đại công nghệ số:
- Tin nhắn qua Zalo, Viber, Messenger, SMS… có nội dung đề nghị vay tiền, thỏa thuận số tiền, thời hạn trả, lãi suất;
- Tin nhắn xin khất nợ, xin gia hạn thời gian trả nợ;
- Email trao đổi về nội dung vay và trả nợ.
Các nội dung này thể hiện sự thừa nhận của bên vay về khoản tiền đã nhận, là căn cứ quan trọng để chứng minh quan hệ vay.
4.2. Sao kê tài khoản, chứng từ chuyển khoản
Khi giao tiền bằng hình thức chuyển khoản, người cho vay nên lưu giữ:
- Sao kê tài khoản ngân hàng;
- Ủy nhiệm chi hoặc chứng từ chuyển tiền điện tử.
Nếu phần nội dung chuyển tiền ghi rõ “cho vay”, “vay tiền”, “cho mượn” thì giá trị chứng minh càng cao. Trường hợp nội dung chuyển khoản không ghi rõ, nhưng kết hợp với tin nhắn, email thừa nhận việc vay tiền giữa các bên, Tòa án vẫn có thể xem xét đánh giá.
4.3. Người làm chứng
Người làm chứng là người đã trực tiếp chứng kiến việc giao tiền, nghe hai bên thống nhất về việc cho vay và sử dụng tiền. Lời khai của người làm chứng, nếu phù hợp với các tài liệu, chứng cứ khác, sẽ giúp củng cố hồ sơ vụ việc, chứng minh giao dịch cho vay xảy ra trên thực tế.
4.4. Hành vi và tài liệu khác thể hiện việc vay tiền
Ngoài các chứng cứ nêu trên, các tài liệu và hành vi sau đây cũng có thể được dùng làm chứng cứ:
- Giấy tờ tùy thân mà bên vay giao lại cho bên cho vay để tạo niềm tin;
- Video, hình ảnh, ghi âm về việc giao tiền;
- Biên bản làm việc giữa hai bên liên quan đến việc vay – trả nợ;
- Giấy xác nhận nợ, cam kết trả nợ, giấy gia hạn nợ,… được lập sau này.
Tòa án sẽ xem xét và đánh giá các chứng cứ mà người khởi kiện cung cấp một cách toàn diện, khách quan để đảm bảo quyền lợi của các bên.
5. Người vay không giấy tờ nhưng cố tình không trả bị xử lý thế nào?
Khi người vay cố tình không trả nợ, dù bên cho vay đã có đầy đủ chứng cứ chứng minh khoản vay, hành vi này có thể bị xử lý ở hai góc độ: dân sự và hình sự.
5.1. Trách nhiệm dân sự
Theo Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015, bên vay có nghĩa vụ:
- Trả đủ số tiền đã vay khi đến hạn;
- Trả lãi nếu có thỏa thuận;
- Trả tiền lãi chậm trả nếu chậm thực hiện nghĩa vụ.
Khi bên vay không thực hiện nghĩa vụ, người cho vay có quyền khởi kiện tại Tòa án để yêu cầu:
- Buộc bên vay trả nợ gốc;
- Yêu cầu trả lãi theo thỏa thuận (nếu có);
- Yêu cầu trả lãi chậm trả vì chậm thực hiện nghĩa vụ trả tiền gốc và tiền lãi đã thoả thuận;
- Yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu hành vi vi phạm gây thiệt hại.
5.2. Trách nhiệm hình sự
Trong một số trường hợp, hành vi không trả nợ không còn dừng ở quan hệ dân sự mà có thể cấu thành tội phạm, như:
- Bên vay dùng thủ đoạn gian dối ngay từ đầu để vay tiền rồi chiếm đoạt;
- Bên vay bỏ trốn, tẩu tán tài sản sau khi vay;
- Bên vay sử dụng tài sản vay được vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến mất khả năng trả nợ, nhưng vẫn cố tình trốn tránh nghĩa vụ.
Tùy tính chất, mức độ, người vay có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về:
- Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung);
- Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản theo Điều 175 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung).
Việc xác định có dấu hiệu tội phạm hay không cần căn cứ vào hồ sơ, chứng cứ, thời điểm phát sinh hành vi, ý chí chủ quan của người vay để đánh giá cụ thể trong từng trường hợp.
6. Quy trình đòi tiền khi không có giấy vay: nên thực hiện như thế nào?
Để tăng khả năng thu hồi tiền và hạn chế xung đột, Luật sư YBS khuyến nghị người cho vay nên thực hiện theo các bước sau:
6.1. Bước 1: Thu thập và sắp xếp lại toàn bộ chứng cứ
Ngay khi phát sinh dấu hiệu bên vay không muốn trả nợ, người cho vay nên:
- Lưu lại toàn bộ tin nhắn, email, cuộc hội thoại liên quan đến khoản vay;
- Xin sao kê giao dịch chuyển khoản từ ngân hàng (nếu có);
- Liên hệ người làm chứng để chuẩn bị lời khai;
- Lưu giữ mọi biên bản làm việc, bản cam kết, giấy hẹn trả nợ, giấy xin gia hạn, giấy nhận nợ,…
Việc chuẩn bị chứng cứ đầy đủ ngay từ đầu giúp quá trình thương lượng hoặc khởi kiện sau này thuận lợi hơn.
6.2. Bước 2: Gửi thông báo yêu cầu trả nợ
Trước khi khởi kiện, người cho vay nên gửi thông báo yêu cầu trả nợ cho bên vay:
- Ghi rõ số tiền nợ, thời điểm vay, thời hạn trả, lãi suất (nếu có);
- Ấn định thời hạn trả nợ cụ thể;
- Thể hiện thiện chí mong muốn hai bên tự giải quyết.
Thông báo có thể được gửi qua đường bưu điện, email hoặc các phương thức liên lạc mà hai bên thường sử dụng. Văn bản này là một tài liệu quan trọng thể hiện việc bên cho vay đã tạo điều kiện nhưng bên vay vẫn không thực hiện nghĩa vụ.
6.3. Bước 3: Thương lượng, hòa giải
Trong nhiều trường hợp, việc tự thương lượng, thỏa thuận là giải pháp phù hợp, giúp:
- Giảm căng thẳng, giữ gìn mối quan hệ;
- Tiết kiệm thời gian, chi phí so với khởi kiện;
- Tạo cơ hội để bên vay chủ động thu xếp nguồn tài chính.
Nếu có thể, hai bên nên lập biên bản làm việc, ghi nhận lại thỏa thuận mới, có chữ ký của hai bên hoặc người làm chứng để làm căn cứ yêu cầu bên vay trả tiền đúng hạn hoặc làm chứng cứ khởi kiện nếu bên vay tiếp tục chậm thanh toán/không thanh toán tiền vay.
6.4. Bước 4: Khởi kiện tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền
Khi việc thương lượng, hòa giải không đạt kết quả, người cho vay có thể khởi kiện ra Tòa án nhân dân có thẩm quyền để yêu cầu giải quyết. Toà án có thẩm quyền đối với tranh chấp cho vay là Toà án nhân dân khu vực nơi bị đơn (bên vay) cư trú hoặc làm việc.
Hồ sơ khởi kiện thường bao gồm:
- Đơn khởi kiện theo mẫu;
- Tài liệu, chứng cứ chứng minh có việc vay tiền (hợp đồng vay, giấy vay, giấy nhận nợ, tin nhắn, sao kê, ghi âm, lời khai người làm chứng…);
- Thông tin, giấy tờ nhân thân của người bị kiện (nếu có);
- Giấy tờ nhân thân của người khởi kiện;
- Các tài liệu khác có liên quan.
Sau khi nộp hồ sơ khởi kiện, Tòa án sẽ xem xét hồ sơ, chứng cứ người khởi kiện đã nộp và tiến hành thụ lý vụ án, hòa giải, lấy lời khai của các bên, người làm chứng, thu thập thêm chứng cứ (nếu cần) và ra bản án/quyết định giải quyết vụ án dựa trên những chứng cứ đã có nhằm đảm bảo công bằng, khách quan, đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên.
6.5. Bước 5: Yêu cầu thi hành án
Sau khi bản án, quyết định của Tòa án về việc buộc bên vay thực hiện nghĩa vụ trả nợ đã có hiệu lực pháp luật nhưng bên vay vẫn không tự nguyện trả nợ, người cho vay có quyền nộp đơn yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự tổ chức thi hành án. Cơ quan thi hành án có thể áp dụng một số biện pháp cưỡng chế trong một số trường hợp theo quy định pháp luật.
Như vậy, giao dịch vay tiền không giấy tờ vẫn có thể được giải quyết nếu người cho vay có đủ chứng cứ chứng minh việc vay tiền, giao nhận tiền và nghĩa vụ trả nợ của bên vay. Pháp luật sẽ bảo vệ quyền lợi chính đáng của người cho vay, đồng thời xử lý nghiêm các trường hợp cố tình chiếm đoạt tài sản, vi phạm pháp luật.
Khi gặp khó khăn trong việc đòi nợ vì không có giấy tờ, người cho vay nên bình tĩnh, thu thập chứng cứ đầy đủ và chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ từ luật sư để được tư vấn, định hướng giải quyết theo đúng quy định của pháp luật.
Với đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm, YBS luôn đưa ra phương án giải quyết phù hợp, tiết kiệm thời gian và chi phí, hướng đến việc bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng.
