Trong tố tụng hình sự, việc Luật sư bào chữa tham gia từ thời điểm nào có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm bảo đảm quyền con người, quyền công dân của người bị buộc tội và hạn chế nguy cơ oan sai. Tuy nhiên, trên thực tế không ít người vẫn nhầm lẫn rằng Luật sư chỉ được tham gia khi vụ án đã đưa ra xét xử.
Vậy từ giai đoạn nào của vụ án hình sự thì Luật sư bào chữa được tham gia theo quy định pháp luật hiện hành? Bài viết dưới đây sẽ phân tích cụ thể trên cơ sở Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.
Theo quy định tại Điều 72 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người bào chữa là người được người bị buộc tội (người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo) nhờ bào chữa hoặc cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng chỉ định và được cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng tiếp nhận việc đăng ký bào chữa. Người bào chữa có thể là Luật sư, Người đại diện của người bị buộc tội, Bào chữa viên nhân dân hoặc Trợ giúp viên pháp lý.
Bài viết này chỉ đề cập đến người bào chữa là Luật sư (“Luật sư bào chữa”).
1. Luật sư bào chữa được tham gia từ giai đoạn nào của vụ án hình sự?
Căn cứ Điều 74 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, pháp luật quy định rõ thời điểm người bào chữa tham gia tố tụng tuỳ từng trường hợp cụ thể. Từ thời điểm này, Luật sư bào chữa có quyền:
- Gặp, trao đổi với bị can;
- Tham gia hỏi cung bị can theo quy định;
- Thu thập, cung cấp chứng cứ;
- Đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng;
- Khiếu nại các quyết định, hành vi tố tụng trái pháp luật.
- Các quyền khác theo quy định tại Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
1.1. Trường hợp thông thường: Người bào chữa tham gia tố tụng ừ khi khởi tố bị can
Trong đa số các vụ án hình sự, Luật sư bào chữa được tham gia ngay từ giai đoạn điều tra, kể từ thời điểm có quyết định khởi tố bị can. Việc tham gia sớm giúp Luật sư kịp thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội.
1.2. Trường hợp bắt người, tạm giữ: Pháp luật cho phép Luật sư tham gia từ rất sớm, trước cả khi khởi tố bị can.
Theo đó, Luật sư có thể tham gia ngay từ giai đoạn đầu tiên của tố tụng hình sự, khi người bị bắt vừa được đưa về trụ sở cơ quan có thẩm quyền hoặc khi có quyết định tạm giữ. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để:
- Hạn chế nguy cơ bức cung, nhục hình;
- Bảo đảm việc lấy lời khai đúng trình tự pháp luật;
- Bảo vệ kịp thời quyền im lặng, quyền không tự buộc tội.
1.3. Trường hợp đặc biệt: Tội xâm phạm an ninh quốc gia
Đối với các vụ án xâm phạm an ninh quốc gia, pháp luật có quy định ngoại lệ nhằm đảm bảo yêu cầu giữ bí mật điều tra.
Theo khoản 1 Điều 74 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015:
“Trường hợp cần giữ bí mật điều tra đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia thì Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền quyết định để người bào chữa tham gia tố tụng từ khi kết thúc điều tra.”
Như vậy, trong trường hợp này, Luật sư bào chữa chỉ được tham gia từ khi kết thúc giai đoạn điều tra, nếu có quyết định của Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền.
2. Thủ tục đăng ký bào chữa?
Theo quy định tại Điều 78 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, hồ sơ đăng ký bào chữa gồm:
- Thẻ luật sư
- Giấy yêu cầu luật sư của người bị buộc tội hoặc của người đại diện, người thân thích của người bị buộc tội
- Một số giấy tờ khác (Văn bản cử luật sư của tổ chức hành nghề luật sư nơi luật sư hành nghề hoặc văn bản phân công của Đoàn luật sư đối với luật sư hành nghề là cá nhân trong trường hợp chỉ định người bào chữa).
Theo quy định tại khoản 4 Điều 78 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 thì trong thời hạn 24 giờ kể từ khi nhận đủ giấy tờ, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải kiểm tra giấy tờ và nếu thấy không thuộc trường hợp từ chối đăng ký bào chữa quy định tại khoản 5 Điều 78 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 thì vào sổ đăng ký bào chữa, gửi ngay văn bản thông báo người bào chữa cho người đăng ký bào chữa, cơ sở giam giữ và lưu giấy tờ liên quan đến việc đăng ký bào chữa vào hồ sơ vụ án.
Nếu xét thấy không đủ điều kiện thì từ chối việc đăng ký bào chữa và phải nêu rõ lý do bằng văn bản.
3. Trường hợp nào cơ quan tố tụng phải chỉ định Luật sư bào chữa?
Căn cứ Điều 76 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, cơ quan tiến hành tố tụng phải chỉ định người bào chữa nếu người bị buộc tội, người đại diện hoặc người thân thích của họ không mời Luật sư bào chữa trong các trường hợp sau:
- Bị can, bị cáo về tội mà Bộ luật hình sự quy định mức cao nhất của khung hình phạt là 20 năm tù, tù chung thân, tử hình;
- – Người bị buộc tội có nhược điểm về thể chất mà không thể tự bào chữa; người có nhược điểm về tâm thần hoặc là người dưới 18 tuổi.
Như vậy, trong hai trường hợp nêu trên bắt buộc phải có người bào chữa, nếu không mời được thì cơ quan tiến hành tố tụng phải chỉ định người bào chữa, việc này giúp bảo vệ người yếu thế và đảm bảo công bằng trong các vụ án nghiêm trọng. Sự tham gia của người bào chữa vào những vụ án này không phụ thuộc vào ý chí của bị can, bị cáo.
Nếu bạn hoặc người thân đang liên quan đến vụ án hình sự và cần Luật sư bào chữa tham gia sớm, đúng quy định pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình và người thân, hãy liên hệ YBS để được tư vấn và hỗ trợ kịp thời, bảo mật và chuyên nghiệp.
