Danh dự, nhân phẩm là quyền nhân thân cơ bản của mỗi cá nhân, được pháp luật Việt Nam bảo vệ chặt chẽ. Trong thực tế, không ít trường hợp cá nhân bị xúc phạm danh dự, nhân phẩm thông qua lời nói, hành vi trực tiếp hoặc trên môi trường mạng, nhưng lại băn khoăn không biết có thể khởi kiện dân sự để yêu cầu bồi thường hay không. Bài viết dưới đây làm rõ vấn đề này trên cơ sở các quy định pháp luật hiện hành.
1. Quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm và các hình thức xử lý vi phạm
Quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm là quyền hiến định. Tại Điều 20 Hiến pháp năm 2013 quy định:
- “Mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khỏe, danh dự và nhân phẩm; không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khỏe, xúc phạm danh dự, nhân phẩm.”
- Mọi hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm đều là hành vi trái pháp luật. Tùy theo tính chất và mức độ vi phạm, người thực hiện có thể phải chịu các loại trách nhiệm pháp lý khác nhau..
Trường hợp hành vi chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, người vi phạm có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo khoản 3 Điều 7 Nghị định 144/2021/NĐ-CP, với mức phạt tiền từ 02 triệu đồng đến 03 triệu đồng.
Nếu hành vi xúc phạm mang tính nghiêm trọng, gây ảnh hưởng lớn đến danh dự, nhân phẩm của người bị hại, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội làm nhục người khác theo Điều 155 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), với mức hình phạt từ phạt tiền 10–30 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 03 năm, hoặc phạt tù từ 02 năm đến 05 năm.
2. Bị xúc phạm danh dự, nhân phẩm có được khởi kiện dân sự không?
Bên cạnh trách nhiệm hành chính và hình sự, trách nhiệm dân sự là cơ chế quan trọng nhằm bảo vệ quyền lợi của người bị xâm phạm danh dự, nhân phẩm. Pháp luật dân sự không đặt ra điều kiện phải xử lý hình sự trước thì mới được khởi kiện dân sự.
Người thực hiện hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm người khác có thể phải chịu các trách nhiệm sau:
- Bị xử phạt vi phạm hành chính từ 02 – 03 triệu đồng (khoản 3 Điều 7 Nghị định 144/2021/NĐ-CP);
- Bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội làm nhục người khác theo Điều 155 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), với mức hình phạt từ phạt tiền 10 – 30 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 03 năm, hoặc phạt tù từ 02 – 05 năm;
- Bồi thường thiệt hại dân sự theo Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015.
Theo Điều 592 Bộ luật Dân sự 2015, thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm bao gồm:
- Chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại;
- Thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút;
- Thiệt hại khác theo quy định của pháp luật.
Ngoài ra, người gây thiệt hại còn phải bồi thường một khoản tiền để bù đắp tổn thất về tinh thần. Trường hợp các bên không thỏa thuận được, mức bồi thường tối đa không quá 10 lần mức lương cơ sở do Nhà nước quy định.
Về thẩm quyền giải quyết, yêu cầu bồi thường thiệt hại thuộc Tòa án nhân dân cấp huyện nơi người có hành vi xâm phạm cư trú theo thẩm quyền lãnh thổ (khoản 1 Điều 35 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015).
Như vậy, người bị xúc phạm danh dự, nhân phẩm có quyền yêu cầu cơ quan công an xử lý hành chính hoặc hình sự tùy mức độ vi phạm. Đồng thời, người bị xâm phạm cũng có quyền khởi kiện dân sự tại Tòa án để yêu cầu bồi thường thiệt hại, không phụ thuộc vào việc có xử lý hình sự hay không.
3. Thủ tục khởi kiện dân sự khi bị xúc phạm danh dự, nhân phẩm
Khi cho rằng danh dự, nhân phẩm của mình bị xâm phạm và có căn cứ yêu cầu bồi thường thiệt hại, cá nhân có thể thực hiện thủ tục khởi kiện dân sự theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015. Trình tự cơ bản được thực hiện như sau:
3.1. Chuẩn bị hồ sơ khởi kiện
Hồ sơ khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại do danh dự, nhân phẩm bị xâm phạm thường bao gồm:
- Đơn khởi kiện theo mẫu quy định;
- Giấy tờ tùy thân của người khởi kiện (CMND/CCCD/hộ chiếu);
- Tài liệu, chứng cứ chứng minh hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm (tin nhắn, ghi âm, ghi hình, bài đăng mạng xã hội, lời khai nhân chứng, biên bản làm việc với cơ quan chức năng…);
- Tài liệu chứng minh thiệt hại thực tế (thu nhập bị mất, chi phí khắc phục hậu quả, tài liệu y tế, xác nhận của cơ quan, tổ chức có liên quan…);
- Các tài liệu khác có liên quan (nếu có).
3.2. Nộp đơn khởi kiện đến Tòa án có thẩm quyền
Theo khoản 1 Điều 35 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 được sửa đổi bởi Khoản 2 Điều 1 Luật sửa đổi Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Tố tụng hành chính, Luật Tư pháp người chưa thành niên, Luật Phá sản và Luật Hòa giải, đối thoại tại tòa án 2025 có hiệu lực từ ngày 01/07/2025, người khởi kiện nộp đơn tại Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền giải quyết.
Đơn khởi kiện có thể được nộp trực tiếp tại Tòa án hoặc gửi qua đường bưu chính theo quy định.
3.3. Tòa án thụ lý và giải quyết vụ án
Sau khi nhận đơn khởi kiện, Tòa án sẽ xem xét tính hợp lệ của hồ sơ. Trường hợp đủ điều kiện thụ lý, Tòa án sẽ thông báo cho người khởi kiện nộp tạm ứng án phí theo quy định.
Trong quá trình giải quyết vụ án, Tòa án tiến hành:
- Xác minh, thu thập chứng cứ;
- Tổ chức hòa giải theo quy định;
- Trường hợp hòa giải không thành thì mở phiên tòa xét xử để giải quyết yêu cầu khởi kiện.
3.4. Nội dung yêu cầu Tòa án giải quyết
Khi khởi kiện, người bị xúc phạm danh dự, nhân phẩm có thể yêu cầu Tòa án:
- Buộc người có hành vi vi phạm chấm dứt hành vi xâm phạm;
- Xin lỗi, cải chính công khai;
- Bồi thường thiệt hại vật chất theo Điều 592 Bộ luật Dân sự 2015;
- Bồi thường khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần theo quy định của pháp luật.
4. Lưu ý khi thực hiện thủ tục khởi kiện
Việc khởi kiện dân sự yêu cầu bồi thường thiệt hại do danh dự, nhân phẩm bị xâm phạm đòi hỏi người khởi kiện phải chứng minh rõ hành vi vi phạm và thiệt hại thực tế. Do đó, việc thu thập chứng cứ hợp pháp, đầy đủ ngay từ đầu có ý nghĩa quan trọng, thậm chí mang tính quyết định đối với kết quả giải quyết vụ việc.
Trong nhiều trường hợp, việc tham vấn ý kiến luật sư trước khi nộp đơn khởi kiện giúp người bị xâm phạm xác định đúng hướng xử lý, tránh kéo dài thời gian và hạn chế rủi ro pháp lý không cần thiết.
Để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp một cách hiệu quả, quý khách nên tham vấn ý kiến luật sư ngay từ đầu. Công ty Luật TNHH YBS, với đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực dân sự và bảo vệ quyền nhân thân, sẵn sàng tư vấn và đồng hành cùng quý khách trong suốt quá trình giải quyết vụ việc.
